Yeni bulgular, kişiliğin yalnızca genetik mirasla ya da tek başına çevresel etkenlerle açıklanamayacağını ortaya koyuyor. Araştırmacılara göre insan davranışları, birçok genin ve çok sayıda çevresel faktörün birlikte etkileşimiyle şekilleniyor.
Kişiliğin doğuştan mı geldiği yoksa yaşam boyunca edinilen deneyimlerle mi şekillendiği, bilim dünyasında uzun süredir tartışılan bir konu olmayı sürdürüyor.
Son yıllarda genetik alanındaki gelişmeler ise bu soruya daha karmaşık bir yanıt sunuyor: İnsan kişiliği ne yalnızca genetik yapıyla ne de sadece çevresel etkilerle açıklanabiliyor.
BBC’nin aktardığı dikkat çekici örneklerden biri, 2009 yılında İtalya’nın Trieste kentinde görülen bir dava. Abdelmalek Bayout adlı sanık, bir kişiyi öldürmekten aldığı cezanın azaltılması için DNA’sında “savaşçı gen” olarak bilinen bir varyant bulunduğunu öne sürdü. Mahkeme bu savunmayı kısmen kabul ederek cezayı bir yıl indirdi. Söz konusu gen, bilimsel adıyla monoamin oksidaz A (MAOA), 1990’lı yıllardan itibaren saldırgan davranışlarla ilişkilendiriliyordu.
Ancak geçen zaman içinde genetik araştırmalar, bu tür tek boyutlu açıklamaların yetersiz kaldığını ortaya koydu. Hollanda’daki Amsterdam UMC’de psikiyatri ve karmaşık özellikler genetiği alanında çalışan yardımcı doçent Aysu Okbay’a göre, başlangıçta davranışların büyük etkili birkaç gen tarafından belirlendiği düşünülüyordu; ancak günümüzde bu yaklaşım geçerliliğini büyük ölçüde yitirmiş durumda.
Bilim, insanları “poligenik” kabul ediliyor
Bugün bilim insanları, kişilik özelliklerinin “poligenik” olduğunu kabul ediyor. Yani tek bir gen yerine, binlerce genin çok küçük etkilerinin birleşimi kişiliği şekillendiriyor. Aynı durum çevresel etkiler için de geçerli: Tek bir büyük yaşam olayı yerine, çok sayıda küçük deneyimin toplamı belirleyici oluyor.
Kişilik araştırmalarında uzun yıllardır kullanılan ikiz çalışmaları da bu karmaşıklığı ortaya koyuyor. Özdeş ikizlerin genetik olarak yüzde 100 aynı olmasına rağmen kişiliklerinin birebir örtüşmemesi, çevresel faktörlerin rolünü gösteriyor. 1958-2012 yılları arasında yapılan 2 bin 500’den fazla ikiz çalışmasını kapsayan geniş bir analiz, kişilik farklılıklarının yaklaşık yüzde 40-50’sinin genetik, geri kalanının ise çevresel faktörlerle açıklanabileceğini ortaya koydu.
Etki yüzde 9 ila 18 arasında olabilir
Bununla birlikte daha yeni genetik yöntemler, bu oranların bile kesin olmadığını gösteriyor. Genom çapında ilişkilendirme çalışmaları, kişilik özelliklerinin genetik etkisinin yüzde 9 ila 18 arasında olabileceğini ortaya koyuyor. Bu durum, bilim dünyasında “kayıp kalıtım” sorunu olarak adlandırılıyor.
İnsan genomunun karmaşıklığı da bu zorluğun temel nedenlerinden biri. İnsan DNA’sının yüzde 99,9’u tüm bireylerde aynı. Geriye kalan çok küçük bir bölüm ise milyonlarca genetik varyasyonu içeriyor. Bu varyasyonların her biri, kişilik üzerinde çok küçük etkiler yaratıyor.
Çevresel faktörlerin etkisi de sanıldığından daha sınırlı. Araştırmalar, büyük yaşam olaylarının — örneğin ağır bir travma, piyango kazanmak ya da ciddi bir kaza geçirmek — kişilik üzerinde kalıcı ve belirleyici bir etki yaratmadığını gösteriyor. Brent Roberts, yetişkinlikte yaşanan büyük travmaların kişilik üzerinde “beklendiği kadar derin iz bırakmadığını” ifade ediyor.
Anne karnında başlıyor
Bununla birlikte çocukluk döneminde yaşanan olumsuzlukların daha kalıcı etkiler yaratabildiği belirtiliyor. Erken yaşta maruz kalınan stres ve travmalar, ilerleyen yıllarda daha yüksek kaygı düzeyi veya nörotisizm gibi özelliklerle ilişkilendirilebiliyor.
Araştırmalar, kişiliğin anne karnındaki süreçten itibaren etkilenebileceğine de işaret ediyor. “Fetal programlama” olarak adlandırılan teoriye göre, hamilelik sırasında annenin yaşadığı stres, bebeğin mizacını etkileyebiliyor. Örneğin 2022 tarihli bir çalışma, gebelikte yüksek stres yaşayan annelerin bebeklerinde daha fazla korku ve huzursuzluk gözlemlendiğini ortaya koydu.
Genetik ve çevresel faktörlerin birbirleriyle etkileşim içinde olduğu da vurgulanıyor. Jana Instinske, genetik yatkınlığın her koşulda aynı davranışa yol açmadığını, çevrenin bazı genleri “aktif hale getirebildiğini” belirtiyor.
Ancak bilim insanları, tüm bu bulgulara rağmen insan davranışını birkaç gen ya da tekil yaşam olaylarıyla açıklamanın mümkün olmadığını vurguluyor. Kişilik, çok sayıda genetik ve çevresel faktörün karmaşık etkileşimi sonucu ortaya çıkıyor.
Araştırmaların vardığı temel sonuç ise şu: İnsan doğası değişebilir ve esnektir. Genetik yatkınlıklar önemli olsa da, bireylerin yaşamları boyunca nasıl davranacaklarını tek başına belirlemez.
Kaynak Ve Görsel:https://gazeteoksijen.com/saglik/uzmanlar-bbcye-yanitladi-genlerimiz-kisiligimiz-uzerinde-ne-kadar-etkili-274317
Düzenleme Tarihi:4.05.2026 21:54
